Lịch sử làng Lam Thủy

Lam Thủy là một làng quê thuần nông nằm dọc bờ sông Vĩnh Định, đất Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị. Tên làng nghĩa là dòng nước trong xanh, gợi đúng cảnh sông nước bao quanh làng từ thuở lập nên. Đây là một trong những làng cổ bậc nhất của huyện Hải Lăng, đã có tên trong thư tịch từ nhiều thế kỷ trước.

Tên làng Lam Thủy được ghi trong những bộ địa chí xưa của nước ta, đủ thấy làng đã hình thành từ rất sớm.

• Sách Ô Châu cận lục của Dương Văn An, soạn năm 1553, chép Lam Thủy trong danh sách các xã thuộc huyện Hải Lăng. Làng đã có mặt trong sử sách từ giữa thế kỷ mười sáu, tính đến nay đã gần năm trăm năm.
• Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, soạn năm 1776, chép Lam Thủy thuộc tổng An Khang thời các chúa Nguyễn.
• Sách Đồng Khánh dư địa chí, soạn cuối thế kỷ mười chín, chép làng thuộc tổng An Thái, huyện Hải Lăng.

Đầu thế kỷ mười bốn, chúa Chiêm Thành đem đất Châu Ô, Châu Lý làm sính lễ cưới Huyền Trân công chúa. Mùa xuân năm Đinh Mùi 1307, vua Trần Anh Tông ban chiếu đổi Châu Ô, Châu Lý thành Châu Thuận, Châu Hóa, sai quan Hành khiển vào vỗ yên dân, đồng thời chiêu mộ dân các vùng Thanh, Nghệ, Tĩnh vào khai phá đất mới. Làng Lam Thủy ra đời trong dòng người mở cõi ấy, dân gốc phần lớn từ vùng Bắc Trung Bộ theo đường Nam tiến mà vào.

Việc dựng làng Lam Thủy trải qua hai lớp người có công.

Lớp thứ nhất là công khai khẩn. Trong cuộc di dân buổi đầu, một vị quan họ Ngô đi ngang qua, thấy đất này có thế phong thủy tốt đẹp, bèn cho quân lính khai khẩn đất đai, kêu gọi dân đến dựng nhà lập ấp. Công việc còn dang dở thì ngài được lệnh điều đi nơi khác. Nhớ ơn người mở đất đầu tiên, con cháu về sau tôn ngài là Tiền khai khẩn và lập miếu phụng thờ.

Lớp thứ hai là công khai canh, vào khoảng năm 1558. Ngài Nguyễn Đĩnh cùng hai vị tổ họ Võ và họ Lê từ đất Châu Hoan vào tiếp nối sự nghiệp, mở mang ruộng đất, định cư lập nghiệp lâu dài. Ngài Nguyễn Đĩnh được tôn là Hoàng thủy tổ của làng và là Chính sứ khai canh.

Ngài khai canh sinh hạ được tám người con, sáu trai và hai gái. Hai người con gái, một gả về họ Võ làng Thi Ông, một gả sang làng Duân Kinh. Sáu người con trai của ngài cùng hai người con trai của hai vị tổ họ Lê và họ Võ lập nên tám họ của làng, truyền nối cho đến ngày nay. Buổi đầu, ngài đã chia cho tám họ tám phần bàu để lo hương khói hằng năm.

Tám họ khai canh gồm sáu họ Nguyễn mang tên theo thứ tự Nhất, Nhị, Tam, Tứ, Ngũ, Lục, cùng họ Võ và họ Lê. Sáu chi Nguyễn ấy cùng một thủy tổ khai canh, là sáu người con trai của ngài Nguyễn Đĩnh, đánh số từ Nhất đến Lục theo thứ bậc trong nhà. Từ tám họ gốc, làng còn có thêm một số họ nhập cư về sau cùng chung tay dựng xây quê hương.

Tên gọi đơn vị hành chính của làng đổi thay theo từng thời, nhưng làng vẫn một cội một nền bên sông Vĩnh Định.

• Thời các chúa Nguyễn, làng thuộc tổng An Khang.
• Thời Nguyễn về sau, làng thuộc tổng An Thái, huyện Hải Lăng.
• Về sau, làng là một trong các làng của xã Hải Vĩnh, rồi thuộc xã Hải Hưng.
• Gần đây, sau sắp xếp đơn vị hành chính, làng thuộc xã Vĩnh Định, lấy tên theo dòng sông chảy qua làng.

Để tưởng nhớ công đức tiền nhân, năm Tân Tỵ 1761 đời Cảnh Hưng, làng lập miếu thờ ngài Tiền khai khẩn và dựng Triệu Thủy Đường thờ ngài Chính sứ khai canh, cùng nhà thờ của tám họ. Mộ tổ khai canh được xây theo lối lăng tám cửa Bát Quái, trang nghiêm bề thế.

Ngày nay làng còn giữ được nhiều thiết chế văn hóa tín ngưỡng lâu đời như đình làng, miếu Thành hoàng, cùng hệ thống miếu thờ trong làng và trong mỗi xóm. Mỗi họ đều có nhà thờ riêng làm nơi sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của con cháu trong họ, nhiều nhà thờ họ còn lưu giữ được sắc phong triều Nguyễn.

Làng Lam Thủy xưa được tổ chức thành chín xóm, gồm xóm Tả, xóm Hói, xóm Cồn, xóm Làng, xóm Bắc sông, xóm Nam sông, xóm Nam tả tức xóm Trường, xóm Rú trong và xóm Rú ngoài. Qua thời gian, theo việc quy dân lập ấp, số xóm trong làng có mở rộng thêm, nhưng nếp làng nếp xóm vẫn được giữ gìn.

Lam Thủy là nơi lưu giữ nhiều di sản văn hóa truyền thống, tiêu biểu cho làng xã vùng đồng bằng Hải Lăng, trong đó có những di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc.

• Hội cờ chòi.
• Hội đua thuyền trên sông Vĩnh Định.
• Nghề làm giá đỗ.
• Nghề đan kiềng, đan rế.
• Món canh ám làng Lam, nét ẩm thực riêng làm nên bản sắc của làng.

Hằng năm, đến ngày mồng một tháng bảy âm lịch là ngày tế làng, cũng là ngày hội của cả làng. Lễ tế được cử hành tại đình làng, miếu Tiền khai khẩn và lăng Hậu khai canh. Con cháu Lam Thủy dù đi làm ăn xa quê vẫn một lòng hướng về nơi chôn nhau cắt rốn, lập miếu thờ ở mỗi phương để tưởng nhớ và hẹn ngày trở về đất tổ.